HUKUKSAL İŞLEMLER
Hukuksal işlem, hukuksal sonuca yönelik olan bir irade açıklamasıdır.
Bu tanımdan bir sosyal ilişkinin hukuksal işlemden doğan borç ilişkisi sayılabilmesi için, şu üç unsurun bulunması gerekir.
İRADENİN VARLIĞI
İrade, insanlara özgü bir zihinsel faaliyettir. İradenin sağlıklı bir şekilde oluşması öncelikle hukuksal işlem ehliyetini gerektirir. İradenin oluşma aşamasında kişinin serbest ve özgür bir zihinsel faaliyetinin ürünü olması zorunludur. Aksi halde, birinci halde hukuksal işlem ehliyetsizlik nedeniyle, ikinci halde ise irade bozukluğu (temel yanılması, hile gibi) nedeniyle geçersiz hale gelecektir.
İRADENİN AÇIKLANMASI
İrade açıklanmadığı (beyan edilmediği, izhar edilmediği) sürece hukuksal bir değer taşıyamaz.
İrade açıklamaları değişik açılardan gruplara ayrılabilir.
1- Açık-Örtülü İrade Açıklamaları
İradenin açığa vurulması açık (sarih) olabileceği gibi örtülü (zımni) de olabilir.
Açık (sarih) irade açıklamasında kişi hukuksal işlem yapma isteğini, başka davranış biçimlerini ve bunların yorumunu gerektirmeksizin ortaya koymaktadır.
Örtülü (zımni) irade açıklamasında, kişi hukuksal işlem yapma isteğini, başka davranış biçimleriyle veya bunların yorumuyla ortaya koymaktadır.
Susma kural olarak kabul değil, ret anlamındadır. Bu nedenle, yanıt verme özel yükümlülüğünün bulunmadığı durumlarda, kişinin susmuş olması kabul olarak yorumlanamaz.
Bazen susmanın kabul anlamına gelmesi, susan kişinin yasa gereği ret beyanında bulunma zorunluluğunun olmasından ve kendisine yönelik irade açıklamasını ret etmemesinden kaynaklanabilir.
Susmanın kabul sayılması bazen dürüstlük kuralı, işin özelliği veya durumun gereğinden çıkarılabilir.
Bütün bunlar dışında, yasalarımızda susmanın kabul olarak öngörüldüğü istisnai durumlar mevcuttur.
2- Yazılı, Sözlü, Resmi Yazılı İrade Açıklamaları
Sözlü açıklama hazırlar arasında yapılan hukuksal işlemlerde söz konusu olur.
Yazılı açıklamada başvurulan teknikler değişik olabilir. Bu konuda mektup, telgraf, telefaks gibi araçlar akla gelebilir. Son zamanlarda yaygınlaşan ve günlük yaşantımıza giren internet aracılığıyla da irade açıklanabilir.
Kural olarak taraflar hukuksal işlem yapma iradelerini diledikleri gibi açıklama özgürlüğüne sahiptirler. İradenin yazılı şekilde açıklanması hukuksal işlemlerin geçerliliği için şart değildir.
3- Vasıtalı-Vasıtasız İrade Açıklamaları
Bu ayrım, irade açıklamasının, muhataba bizzat ya da bir aracı ya da araç vasıtası ile yapılıp yapılmamasına dayanır.
Vasıtasız irade açıklamasında irade irade açıklamasının tarafları karşılıklı olarak doğrudan doğruya iletişim içinde bulunurlar.
Vasıtalı irade açıklamalarında tarafların irade alışverişi ya bir başkasının aracılığıyla ya da bir araç vasıtasıyla gerçekleşmektedir.
4- Yönetilmesi Gereken-Yönetilmesi Gerekmeyen İrade Açıklamaları
Yönetilmesi gereken irade açıklamalarının hüküm ve sonuç doğurabilmesi için bir başkasına açıklaması gerekir. Zira bu tür irade açıklamalarında bir karşı iradeye ihtiyaç vardır. Öneri ve kabul yönetilmesi gereken irade açıklamalarıdır.
Yönetilmesi gerekmeyen irade açıklamaları muhatabı olmayan irade açıklamalarıdır. Bunun hüküm ve sonuç doğurması için bir kişiye açıklanması gerekmez
İRADE AÇIKLAMALARININ HÜKÜM VE SONUÇ DOĞURDUKLARI AN
1- İradenin Açıklandığı (İzhar Edildiği) Anda Hüküm ve Sonuç Doğurması
İrade açıklandığı anda, başka bir iradenin katılımına, bu iradenin başkasına ulaşmasına, başkasının bunu öğrenmesine gerek olmaksızın istenilen hüküm ve sonucu doğurur.
2- İradenin Gönderildiği (İrsal Anında) Anda Hüküm ve Sonuç Doğurması
İrade, sahibi tarafından gönderildiği andan itibaren hüküm ve sonuç doğurmaktadır.
3- İradenin Ulaştığı (Vasıl Olduğu) Anda Hüküm ve Sonuç Doğurması
Bu irade karşı tarafa varmadığı sürece istenilen hüküm ve sonucu doğuramaz.
4- İradenin Öğrenildiği Anda (Ittıla Anında) Anda Hüküm ve Sonuç Doğurması
Burada iradenin karşı tarafa varması yeterli değildir. Karşı tarafın bunu öğrenmesi gerekir. Karşı taraf bunu öğrenmediği sürece herhangi bir hüküm ve sonuç doğurmaz.
HUKUKSAL İŞLEM TÜRLERİ
1- Taraf Sayısı Bakımından
Taraf sayısı bakımından hukuksal işlemler tek taraflı hukuksal işlemler ve iki veya çok taraflı hukuksal işlemler ayrımına tabi tutulmaktadır.
A- Tek Taraflı Hukuksal İşlemler
Tek taraflı hukuksal işlemlerde, istenilen hukuksal sonucun doğması için bir tek kişinin bulunması ve bu kişinin iradesini açıklaması yeterlidir.
B- İki veya Çok Taraflı Hukuksal İşlemler
İki taraflı hukuksal işlemlerde, istenilen hukuksal sonucun doğabilmesi için, bir tek iradenin varlığı ve bunun açıklanması yeterli değildir. Bu iradeye başka bir iradenin de katılması zorunludur. öAksi halde, hukuksal işlem kurulamaz ve istenilen hukuksal sonucu doğuramaz. Sözleşmeler iki taraflı hukuksal işlemlerdir.
2- Malvarlığına Etkileri Bakımından
Hukuksal işlemler, malvarlığına yaptıkları etkiler bakımından taahhüt işlemleri, tasarruf işlemleri ayrımına tabi tutulmaktadır.
A- Taahhüt İşlemleri
Taahhüt işlemleri malvarlığını doğrudan doğruya etkilemeyen, malvarlığında sarfa yol açmayan, malvarlığının aktifini değil, pasifini etkileyen işlemlerdir.
Kişi, taahhüt işlemiyle, malvarlığının aktifinde etkisini gösteren bir işlem yapmamakta; malvarlığını borç altına sokmakta, yani malvarlığının aktifini azaltma taahhüdünde bulunmaktadır.
B- Tasarruf İşlemleri
Malvarlığını doğrudan doğruya etkileyen, bir hakkı devreden, değiştiren, yükümlülük altına sokan veya kaldıran malvarlığında sarfa yol açan, yani malvarlığının aktifini etkileyen işlemlerdir.
Taahhüt ve tasarruf işlemleri ayrımı bunu yapan kişinin ehliyeti açısından önem taşımaktadır. Taahhüt işlemleri için hukuksal işlem ehliyetine sahip olmak yeterli olduğu halde, tasarruf işlemlerinde ayrıca kişinin tasarruf ehliyetine sahip olması gerekir.
3- Sebebe Bağlı Olup Olmamaları Bakımından
Bir hukuksal işlemin geçerliliği bir sebebin varlığına ve geçerliliğine bağlı ise sebebe bağlı hukuksal işlemden söz edilir. Aksi halde ise, sebebe bağlı olmayan (soyut) bir hukuksal işlem söz konusudur.
Bir hukuksal işlemin sebebe bağlı olmaması, sebebin bulunmaması anlamına gelmez. Her hukuksal işlemin mutlaka sebebi vardır. Ancak hukuksal işlemin istenilen hukuksal sonucu doğurması, sebebin gösterilmesini zorunlu kılıyorsa, bu durumda bu sebep gösterilmediği takdirde, hukuksal işlem istenilen hukuksal sonucu doğuramaz.
Taahhüt işlemlerinden her biri yapılan hukuksal işlemin sebebini oluşturur.
4- Etkilerini Doğurdukları An Bakımından
Hukuksal işlemlerin Hüküm ve Sonuçlarını doğurdukları an birbirlerinden farklıdır.
A- Sağlar Arası Hukuksal İşlemler
Hukuksal işlem, bunu yapanlar hayatta iken hüküm ve sonuçları doğurur.
B- Ölüme Bağlı Hukuksal İşlemler
Miras hukukunda düzenlenmiş olan hukuksal işlem türleridir. Hüküm ve sonuçlarını bu işlemi yapan kişinin ölümünden sonra doğururlar. Ölüm olayı gerçekleşmeden, bu işlemden dolayı bir hak sahibi olacak kişinin bu işlemin ifasını talep etmesi mümkün değildir.