Gayrisıhhi müessese (GSM); faaliyeti sırasında çevresinde bulunan kişilere biyolojik, kimyasal, fiziksel, ruhsal veya sosyal yönden az ya da çok zarar veren, zarar verme ihtimali bulunan veya faaliyetleri sonucunda doğal kaynakların kirlenmesine neden olabilecek işyerlerini ve işletmeleri ifade etmektedir.
Başka bir ifadeyle gayrisıhhi müesseseler; yürüttükleri faaliyetlerin niteliği itibarıyla insan sağlığı, çevre, yaşam kalitesi veya doğal kaynaklar üzerinde olumsuz etkiler meydana getirme potansiyeline sahip işletmelerdir. Bu nedenle söz konusu işletmelerin faaliyete geçmesi, ruhsatlandırılması ve faaliyetlerini sürdürmesi belirli şartlara bağlanmış; ayrıca bu işletmeler idarenin denetimine tabi tutulmuştur.
Gayrisıhhi Müesseselerin Hukuki Dayanağı
Gayrisıhhi müesseselere ilişkin düzenlemeler bakımından İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik ile 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu önem taşımaktadır.
İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik’te yer alan gayrisıhhi müessese tanımı, Danıştay Sekizinci Dairesinin 21.04.2010 tarihli ve 2009/2682 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bununla birlikte gayrisıhhi müesseselerin hukuki statüsü ve sınıflandırılması yalnızca söz konusu Yönetmeliğe dayanmamaktadır.
Nitekim 24.04.1930 tarihli ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 268 ilâ 275. maddelerinde gayrisıhhi müesseselere ilişkin düzenlemelere yer verilmiştir. Kanunun 269. maddesinde ise bu müesseseler, faaliyetlerinin çevre ve insan sağlığı üzerindeki muhtemel etkileri dikkate alınarak sınıflandırılmıştır. Dolayısıyla Yönetmelikteki tanımın iptal edilmesi, gayrisıhhi müesseselerin hukuki statüsü bakımından uygulamada bir boşluk meydana getirmemiştir.
Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda, çevresinde yaşayan kişilerin sağlık ve huzurunu etkileyebilecek nitelikteki müessese ve atölyelerin resmî izin alınmaksızın açılamayacağı kabul edilmiştir. Böylelikle bu tür işyerlerinin faaliyete geçebilmesi, yetkili idari makamdan gerekli izin ve ruhsatların alınması şartına bağlanmıştır.
Gayrisıhhi Müesseselerin Sınıflandırılması
Gayrisıhhi müesseseler, faaliyetlerinin insan sağlığına ve çevreye yönelik etkilerinin niteliği ve ağırlığı dikkate alınarak birinci, ikinci ve üçüncü sınıf gayrisıhhi müessese olmak üzere üç gruba ayrılmaktadır.
Her sınıf için uygulanacak koşullar ve denetim esasları farklılık göstermektedir. Sınıflandırmada özellikle işletmenin yerleşim alanlarına yakınlığı, faaliyetinin çevresinde yaşayan kişiler üzerindeki muhtemel etkileri ve sağlık açısından oluşturabileceği riskler önem taşımaktadır.
1. Birinci Sınıf Gayrisıhhi Müesseseler
Birinci sınıf gayrisıhhi müesseseler, faaliyetlerinin niteliği ve meydana getirebilecekleri etkiler nedeniyle konutlardan mutlaka uzak bulundurulması gereken işletmelerdir.
Bu gruptaki işletmeler, gayrisıhhi müesseseler içerisinde çevre ve insan sağlığı açısından daha yüksek risk oluşturabilecek faaliyetleri kapsamaktadır. Bu nedenle söz konusu işletmelerin yer seçimi, kurulması, ruhsatlandırılması ve faaliyetlerinin denetlenmesi bakımından daha sıkı şartlar öngörülmektedir.
Dolayısıyla birinci sınıf gayrisıhhi müesseselerin konut alanlarının hemen yanında veya yerleşimle iç içe şekilde faaliyet göstermeleri kural olarak uygun görülmemekte; işletmenin niteliğine göre yerleşim alanlarından belirli ölçüde ayrılması gerekmektedir.
2. İkinci Sınıf Gayrisıhhi Müesseseler
İkinci sınıf gayrisıhhi müesseseler, konutlardan mutlaka uzak tutulmaları gerekmemekle birlikte, faaliyete geçmelerine izin verilmeden önce çevrede yaşayan kişilerin sağlık ve huzuru üzerinde olumsuz bir etki oluşturup oluşturmayacağının incelenmesi gereken işletmelerdir.
Bu sınıftaki bir işletmeye ruhsat verilmeden önce işletmenin tesisatı, konumu, üretim veya çalışma yöntemi ve çevresel etkileri değerlendirilir. Yapılan inceleme sonucunda işletmenin çevresinde yaşayan kişilerin sağlığı ve huzuru bakımından sakınca oluşturmayacağı kanaatine ulaşılması gerekir.
Bu nedenle ikinci sınıf gayrisıhhi müesseseler bakımından temel unsur, işletmenin konutlardan kesin olarak uzaklaştırılması değil; faaliyetin çevresel ve sağlıkla ilgili etkilerinin ruhsatlandırmadan önce değerlendirilmesidir.
3. Üçüncü Sınıf Gayrisıhhi Müesseseler
Üçüncü sınıf gayrisıhhi müesseseler ise konutların yakınında faaliyet gösterebilmekle birlikte sağlık yönünden gözetim ve denetime tabi tutulması gereken işletmelerdir.
Bu işletmelerin faaliyetlerinden kaynaklanabilecek etkilerin birinci ve ikinci sınıf gayrisıhhi müesseselere kıyasla daha sınırlı olması nedeniyle konutlardan mutlaka uzaklaştırılmaları gerekmez. Bununla birlikte faaliyetlerinin insan ve çevre sağlığı açısından sakınca meydana getirmemesi amacıyla gerekli sağlık ve idari denetimlerin yapılması gerekir.
Bu sınıflandırmadan hareketle genel olarak; işletmenin çevre ve insan sağlığı üzerindeki potansiyel etkisi arttıkça, ruhsatlandırma ve denetim şartlarının da ağırlaştığını söylemek mümkündür.
Gayrisıhhi Müesseselerde Ruhsat Vermeye ve Denetlemeye Yetkili İdare
Gayrisıhhi müesseselerin ruhsatlandırılması ve denetlenmesi konusunda yetkili idari makam, işletmenin hangi sınıfa dahil olduğuna ve nerede bulunduğuna göre değişiklik göstermektedir.
Büyükşehir belediyesi sınırları içerisinde bulunan ve gıda ile ilgili olanlar da dâhil olmak üzere birinci sınıf gayrisıhhi müesseselerin ruhsatlandırılması ve denetlenmesi yetkisi büyükşehir belediyelerine aittir.
Buna karşılık büyükşehir belediyesi sınırları içerisinde bulunan ikinci ve üçüncü sınıf gayrisıhhi müesseselerin ruhsatlandırılması ve denetlenmesi konusunda yetkili idare, ilgili ilçe belediyesidir.
Büyükşehir statüsünde olmayan diğer belediyelerde ise belediye sınırları içerisinde bulunan gayrisıhhi müesseselerin ruhsatlandırılması ve denetlenmesi yetkisi ilgili belediye tarafından kullanılmaktadır.
Belediye sınırları dışında bulunan gayrisıhhi müesseseler bakımından ruhsat verme ve denetleme yetkisi ise il özel idaresine aittir.
Gayrisıhhi müessesenin organize sanayi bölgesi (OSB) içerisinde bulunması hâlinde ruhsatlandırma ve denetleme yetkisi ilgili organize sanayi bölgesi tarafından kullanılmaktadır.
Son olarak, sivil hava ulaşımına açık havaalanları bünyesinde faaliyet gösteren gayrisıhhi müesseselerin işyeri açma ve çalışma ruhsatlarının verilmesi konusunda Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü yetkilidir.
Sonuç Olarak Gayrisıhhi İşyeri Nedir?
Gayrisıhhi işyeri veya mevzuatta kullanılan ifadeyle gayrisıhhi müessese; yürüttüğü faaliyet nedeniyle insan sağlığı, çevrede yaşayan kişilerin huzuru, çevre veya doğal kaynaklar üzerinde olumsuz etki meydana getiren ya da böyle bir etki meydana getirme ihtimali bulunan işletmedir.
Gayrisıhhi müesseseler, faaliyetlerinin meydana getirebileceği etkilerin niteliğine göre birinci, ikinci ve üçüncü sınıf olmak üzere üç grupta değerlendirilmektedir. İşletmenin hangi sınıfa dahil olduğu; yer seçimi, ruhsatlandırma şartları, tabi olduğu denetim ve ruhsat vermeye yetkili idarenin belirlenmesi bakımından önem taşımaktadır.
Bu nedenle bir işletmenin gayrisıhhi müessese kapsamında bulunup bulunmadığının tespitinde yalnızca yürütülen faaliyetin adına bakılması yeterli değildir. İşletmenin faaliyet konusu, çevre ve insan sağlığı üzerindeki muhtemel etkileri, bulunduğu yer ve ilgili mevzuatta hangi sınıf kapsamında değerlendirildiği birlikte dikkate alınmalıdır.
SIHHİ İŞYERİ NEDİR?
Sıhhi işyeri, genel olarak gayrisıhhi işyeri niteliğinde olmayan ve faaliyetleri itibarıyla çevre ve insan sağlığı bakımından gayrisıhhi müesseseler kapsamında değerlendirilmesi gerekmeyen işyerlerini ifade etmektedir.
Mevzuatta gayrisıhhi işyerleri, yürüttükleri faaliyetlerin insan sağlığı, çevre ve doğal kaynaklar üzerinde meydana getirebileceği etkiler dikkate alınarak belirlenmiş ve çeşitli listeler hâlinde düzenlenmiştir. Buna karşılık sıhhi işyerleri bakımından aynı şekilde tek tek sayma yöntemi benimsenmemiştir. Bu nedenle ilgili mevzuatta gayrisıhhi müessese olarak belirtilmeyen işyerleri, kural olarak sıhhi işyeri kapsamında değerlendirilmektedir.
Başka bir ifadeyle bir işyerinin sıhhi işyeri olup olmadığının belirlenmesinde öncelikle söz konusu faaliyetin gayrisıhhi müesseseler arasında yer alıp almadığına bakılması gerekir. İşyerinin faaliyeti ilgili mevzuatta gayrisıhhi müessese kapsamında bulunmuyorsa, söz konusu işyeri genel olarak sıhhi işyeri niteliğindedir.
Sıhhi İşyerleri Sınıflara Ayrılır mı?
Gayrisıhhi müesseseler; birinci, ikinci ve üçüncü sınıf olmak üzere faaliyetlerinin niteliğine ve meydana getirebilecekleri etkilere göre sınıflandırılmaktadır. Sıhhi işyerleri bakımından ise bu şekilde genel bir sınıflandırma bulunmamaktadır.
Bununla birlikte bazı işyeri türlerinin kendi özellikleri dikkate alınarak ilgili mevzuatta özel sınıflandırmalar yapılabilmekte ve her sınıf için farklı şartlar öngörülebilmektedir.
Örneğin lokantalar bakımından birinci sınıf lokanta, ikinci sınıf lokanta gibi ayrımlara yer verilebilmekte ve işyerinin dâhil olduğu sınıfa göre taşıması gereken fiziksel ve teknik şartlar farklılaşabilmektedir.
Dolayısıyla bu tür sınıflandırmalar, bütün sıhhi işyerlerini kapsayan genel bir ayrım olmayıp yalnızca belirli işyeri veya faaliyet türlerine özgü olarak getirilen düzenlemelerdir.
Umuma Açık İstirahat ve Eğlence Yerleri
Sıhhi işyerleriyle bağlantılı olarak ayrıca umuma açık istirahat ve eğlence yerlerinin üzerinde durulması gerekir.
Kişilerin bir araya gelmesine, dinlenmesine veya eğlenmesine yönelik faaliyetlerin yürütüldüğü bazı işyerleri, mevzuatta “umuma açık istirahat ve eğlence yeri” olarak ayrıca düzenlenmiştir.
Bu tür işyerlerinin faaliyetlerinin niteliği gereği, açılmaları ve ruhsatlandırılmaları bakımından diğer işyerlerinden farklı bazı koşullar öngörülmüştür. Özellikle kamu düzeni, güvenlik ve çevrede yaşayan kişilerin huzurunun korunması amacıyla işyerinin açılabileceği yerler bakımından birtakım sınırlamalar getirilebilmekte ve ruhsatlandırma sürecinde kolluk kuvvetlerinin görüşüne başvurulması gibi özel usuller uygulanabilmektedir.
Bu nedenle bir işyerinin sıhhi işyeri kapsamında bulunması, o işyerinin herhangi bir özel ruhsatlandırma şartına tabi olmadığı anlamına gelmez. İşyerinde yürütülen faaliyetin niteliğine göre genel ruhsat koşullarının yanı sıra ilgili mevzuatta öngörülen ek şartların da yerine getirilmesi gerekebilir.
Sıhhi İşyeri ile Gayrisıhhi İşyeri Arasındaki Temel Fark
Sıhhi ve gayrisıhhi işyerleri arasındaki temel ayrım, işyerinde gerçekleştirilen faaliyetin insan sağlığı, çevre ve doğal kaynaklar üzerinde meydana getirebileceği etkilerin niteliğine dayanmaktadır.
Gayrisıhhi müesseseler, faaliyetleri nedeniyle çevresinde bulunan kişilere veya doğal kaynaklara zarar verme ihtimali bulunan işletmeler olduğundan daha ayrıntılı ruhsatlandırma, yer seçimi ve denetim hükümlerine tabi tutulmaktadır.
Sıhhi işyerleri ise gayrisıhhi müessese kapsamında değerlendirilmeyen işyerleridir. Bununla birlikte bu işyerlerinin de faaliyet gösterebilmeleri için ilgili mevzuatta öngörülen şartları taşımaları ve gerekli işyeri açma ve çalışma ruhsatını almaları gerekmektedir.
Sonuç Olarak Sıhhi İşyeri Nedir?
Sıhhi işyeri; ilgili mevzuatta gayrisıhhi müessese olarak sınıflandırılmayan ve faaliyetinin niteliği itibarıyla gayrisıhhi işyerleri kapsamında değerlendirilmeyen işyeridir.
Sıhhi işyerleri bakımından gayrisıhhi müesseselerde olduğu gibi genel bir birinci, ikinci veya üçüncü sınıf ayrımı bulunmamaktadır. Bununla birlikte lokantalar gibi belirli işyeri türleri açısından özel sınıflandırmalar yapılabilmekte ve bu sınıflara göre farklı şartlar öngörülebilmektedir.
Ayrıca umuma açık istirahat ve eğlence yerleri gibi faaliyetinin niteliği nedeniyle kamu düzeni ve güvenliğiyle yakından ilişkili olan işyerleri bakımından ruhsatlandırma sürecinde ek şartlar ve özel usuller uygulanabilmektedir.
Sonuç olarak bir işyerinin sıhhi işyeri niteliğinde olması, ruhsatlandırmadan veya idari denetimden muaf olduğu anlamına gelmemektedir. İşyerinin faaliyete başlayabilmesi ve faaliyetini hukuka uygun biçimde sürdürebilmesi için işyeri türüne göre mevzuatta öngörülen koşulların yerine getirilmesi ve yetkili idareden gerekli işyeri açma ve çalışma ruhsatının alınması gerekmektedir.